Notes

6.SINIF TÜRKÇE DERSİ KONULARI VE ÖZETLERİ

4-CÜMLEDE ANLAM

Cümle
Sözcüklerin yan yana gelerek bir duyguyu, bir düşünceyi, bir isteği, bir işi, kısacası bir yargıyı tam olarak anlatabilir duruma gelmiş biçimine cümle denir.

Burada, cümlenin anlam yönü ele alınıp öznellik, nesnellik, karşılaştırma... gibi anlamlar ifade eden cümleler üzerinde durulacaktır.


Öznel Anlatım
Doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye değişen, doğruluğu tartışılan düşüncelerin anlatıldığı yargılara öznel yargı denir. Bu yargıların kullanıldığı anlatıma da öznel anlatım denir. Bu cümlelerde (yargılarda) bence ifadesi vardır.




*İzmir,tarihi ve doğal güzellikleriyle eşsiz bir şehrimizdir.
*Şair söyleyiş güzelliğiyle türkü tadında bir şiir sunuyor bize.
*Konferansa katılanların saçma sapan fikirleri beni iyice sıkmıştı.
*Yazar,sürükleyici anlatımı ve ilginç betimlemeleriyle okuyucuyu olayın içinde yaşatıyor.
*Çatık kaşları,yaralı yüzüyle insanı ürküten bir havası vardı.


Nesnel Anlatım
Doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye değişmeyen, deney ve gözleme dayanan tarafsız yargılara nesnel yargı denir. Bu yargıların kullanıldığı anlatıma da nesnel anlatım denir. Nesnel yargılarda duygu ve izlenimlere yer verilmez.


*Filmde olaylar küçük bir kasabada geçiyor.
*Eser dört bölüm halinde sinemaya uyarlanmış.
*Turizm gelirleri geçen yıla oranla yüzde 5'lik bir artış göstermiştir.
*Aruz ölçüsüyle yazılan şiirde nazım birimi dörtlüktür.
*Dört perdede oluşan bu oyunda yazar,aile bireyleri arasındaki sorunları anlatır.


KARŞILAŞTIRMA
Aralarında anlamca ilgi (ilişki) olan iki kavramı benzerlik ya da zıtlık yönünden kıyaslamadır. "Sütten beyaz dişleri var." Cümledeki dişlerin beyazlığı, sütün beyazlığıyla karşılaştırılmıştır.


*Sinema da tiyatro gibi görsel bir sanattır.
*Doğu Anadolu'nun kışı Akdeniz Bölgesi'ne göre daha çetin geçer.
*Yahya Kemal de Necip Fazıl da şiirlerinde ölüm temasına çok yer vermiştir.
*Bu yılki ürün geçen yıla nazaran daha bereketliydi.
*Sanatçı,diğer çağdaşlarına göre daha sade bir dil kullanmıştır.
*Ressam bu yapıtında ise diğerlerine göre daha canlı renkleri kullanmıştır.




Koşula (şarta) Bağlılık
Bir olayın, durumun gerçekleşmesi için daha önceden olması gereken başka bir durumun varlığına "koşulluk" denir. Bu tip cümle anlamlarında "hangi şartla?" sorusunu temel cümleye sorduğumuzda gerçekleşmesi gereken koşulu bulabiliriz.


*Sanatçı yapıtında toplumu anlatırsa ölümsüzleşir
*Akşam baban gelsin , alışverişe çıkarız.
*Müzik dinleyebilirsin ama sesini fazla açmayacaksın.
*Akşama geri vermek üzere bu kitabı alabilirsin.
*Bizim buralara yağmur yağdıkça her yer toprak kokardı.
*Her güneş doğduğunda beni hatırla.


Sebep-Sonuç (neden-sonuç) İlişkisi
Bu tür cümlelerde, yargılardan biri, diğerinin gerçekleşmesine neden olmaktadır. Bir de eylemin hangi gerekçeyle yapıldığını bildiren cümleler de neden sonuç ilişkisi vardır. Bu tip yargıları bulmak için yükleme "niçin?" sorusu sorulabilir.
"Salıncağın ipi kopunca çocuk yere düştü." cümlesinde "çocuğun yere düşmesini"nin nedeni "Salıncağın ipinin kopması"na bağlanmıştır.


*Sınavda heyecanlandığı için bazı soruları yapamadı.
*Bakımsızlıktan ev harabeye dönmüştü.
*Matbaanın bulunmasıyla okuma yazma oranı arttı.
*Aşırı sıcaklar can kaybına yol açtı.
*Yoğun kar yağışı nedeniyle yollar trafiğe kapatıldı.
*Hediye almadım diye bana darılmış.




Amaç-Sonuç İlişkisi
Öznenin işi, hareketi gerçekleştirme amacı ve sonucu cümle içinde verilir. Bu tür cümlelerde "için, diye, üzere, dolayı, ötürü, maksadıyla..." ifadeleri sıkça geçer. Bu ifadelerden bazıları "sebep-sonuç" bildiren cümlelerde de geçebilir. Amaç-sonuç cümlelerinde "hangi amaçla? hangi maksatla?" soruları sorulabilir.


*Borçlarından kurtulmak için evini satmış.
*Ailesini görmeye Almanya'ya gitmiş.
*Başbakan, ticari anlaşmalar yapmak üzere yurtdışına çıkıyor.
*Bu, bizi birbirimize düşürmek maksadıyla söylenmiş bir sözdür.
*Şair, şiirinde herkes anlayabilsin diye yalın bir dil kullanmış.
*Yazar, eleştirmene şirin görünmek maksadıyla iki yüzlü davranıyor.


İHTİMAL ( OLASILIK ) ANLAMI
Bir durumun ya da eylemin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin kesin olarak belirtilmediği bu tür cümlelere ihtimal (olasılık) anlamlı cümle denir. Cümleye ihtimal anlamı bazı ekler ya da sözcüklerle katılabilir.


Yanındaki küçük kız onun kardeşi olacak.
Bu saatte dükkânlar çoktan kapanmıştır.
Olaylar sizin istediğiniz yönde sonuçlanmış gibi.


EŞANLAMLI YA DA YAKIN ANLAMLI CÜMLE
Farklı sözcüklerle kurulan fakat aynı düşünceyi anlatan cümlelerdir.

Sevgi sadakatle taçlaşmadıkça ömrü kızgın çöllerdeki bir damla yaş kadardır.
Sadakatin olmadığı bir sevgi uzun ömürlü olamaz.
Kıyıyı gözden kaybetmeye cesaret edemeyen insan yeni okyanuslar keşfedemez.(Andre Gide)
Hayatında riskleri göze alamayan insan başarılı olamaz.
Eğer bir insan hangi limana yelken açtığını bilmiyorsa, hiçbir rüzgar işine yaramaz.
Belirli bir hedefi olmayan insan, hangi olanaklara sahip olursa olsun başarılı olamaz.
Yaşamak, karanlık geceye rağmen, buğulanmış pencere camına güneşi çizebilmektir.(Anonim)
En zor anlarda bile umudunu kaybetmeyen insan gerçekten yaşıyor demektir.


ATASÖZÜ
Çok önceleri söylenmiş olup dilden dile, nesilden nesile geçerek günümüze kadar gelmiş, öğüt bildiren, atalarımızın hayat tecrübelerini yansıtan ve milletin ortak malı haline gelmiş olan sözlerdir.


Atasözlerin Özelliklerini Şöyle Özetleyebiliriz
*Atasözleri halkın ortak malıdır. Söyleyeni belli değildir.
*Kalıplaşmış sözlerdir. Sözcüklerin sırası değiştirilemez. Bir sözcüğün yerine başka bir sözcük konulamaz.
*Kısa ve özlü sözlerdir. Hep insanları ilgilendiren sözlerdir.
*Atasözlerinde geçen sözcükler genellikle gerçek anlamları dışında kullanılmıştır. (Kaz gelen yerden tavuk esirgenmez.) Kimi atasözlerinde geçen sözcükler ise gerçek anlamlarıyla kullanılmıştır. (Son pişmanlık fayda vermez)

5-EDAT, BAĞLAÇ, ÜNLEM

EDATLAR
Tek başına anlamı ve görevi olmayan ancak kendinden önce gelen sözcükle öbekleşerek anlam ve görev kazanan sözcüklerdir. Edatlar şunlardır:

1-GİBİ

Cümleye benzerlik, eşitlik, tezlik, olasılık gibi anlamlar katar.

Balıklar nar gibi kızardı. (benzerlik)

O da babası gibi çok çalışkandır. (eşitlik)

Bu iş olacak gibi. (olasılık)

2-İLE

**Biri bağlaç diğeri edat olan iki çeşit “ile” vardır. Bir cümlede “ile”nin yerine “ve”yi getirebiliyorsak bağlaç, getiremiyorsak edattır.

İzmir’e uçakla gideceğiz. (edat)

Kardeşimle ben size geliyoruz. (bağlaç)

Onunla pek anlaşamıyoruz. (edat)

3-İÇİN

Cümleye amaç-sonuç, neden-sonuç, özgülük gibi anlamlar katar.

Piknik yapmak için deniz kenarına gittiler. (amaç-sonuç)

Diyet ve spor yaptığı için çok kilo verdi. (neden-sonuç)

Bu fedakarlıklar hep çocuklarımız için. (özgülük)

4-GÖRE

Cümleye görelik, karşılaştırma, oranlama, uygunluk gibi anlamlar katar.

Tatile gitmek için kafamıza göre bir yer bakıyoruz. (uygunluk),

Onun boyuna göre ayakları çok küçüktür. (orantı)

Geçmişte günümüze göre daha üretken sanatçılar varmış. (karşılaştırma)

5-KARŞI

Cümleye genellikle yönelme anlamı katar.

Boğaz’a karşı oturup çaylarımızı yudumladık.

Ona karşı sorumluluklarım var.

6-KADAR

Cümleye zaman, yönelme, ölçü, nitelikte eşitlik, karşıtlık, karşılaştırma gibi anlamlar katar.

Gece yarısına kadar ders çalıştık. (zaman)

O da senin kadar iyi birisi. (eşitlik)

Ona laf anlatmak deveye hendek atlatmak kadar zor. (karşılaştırma)

7-KARŞIN, RAĞMEN

Karşıtlık, aykırılık ilgilisi kurar.

Yasak olmasına rağmen sigara içiyorlardı.

8-DOĞRU

Cümleye yer ve zaman bakımından yönelme ve yaklaşıklık anlamları katar.

Şu tarafa doğru yürüyünce karşınıza şehrin heykeli çıkacak.

Akşama doğru oradan ayrıldık.

Bize doğru geliyorlar.

*Doğru sözcüğü isim, sıfat ve zarf olarak da kullanılabilir.

Her zaman doğruyu söyleyiniz. (isim)

Doğru sözden zarar gelmez. (sıfat)

Bana doğruyu söyle! (zarf)

9-ÜZERE

Cümleye amaç, koşul gibi anlamlar katar.

Dil öğrenmek üzere İngiltere’ye gideceğim.

Kitabını haftaya geri vermek üzere alıyorum.

Diğer Edatlar: Dek, değin, denli, beri, dolayı, ötürü, diye, değil, mi




BAĞLAÇLAR
Eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini, cümleleri birbirine bağlayan ya da çeşitli anlam ilgileri kuran sözcük veya söz öbekleridir.
İLE , VE BAĞLAÇLARI
Aynı görevdeki sözcükleri birbirine bağlar.

Küçük odanın ve mutfağın penceresi açık kaldı.
Bu yıl tatile Antalya ve Mersin’e gideceğiz.
Onun yanına gideceğim ve her şeyi anlatacağım.
Evle okul arası çok uzak.
Annesiyle babası yarın bize gelecek.
**Biri bağlaç diğeri edat olan iki çeşit “ile” vardır. Bir cümlede “ile”nin yerine “ve”yi getirebiliyorsak bağlaç, getiremiyorsak edattır.

İzmir’e uçakla gideceğiz. (edat)
Kardeşimle ben size geliyoruz. (bağlaç)
Onunla pek anlaşamıyoruz. (edat)
AMA , FAKAT BAĞLAÇLARI

*Karşıt anlamlı iki cümleyi birbirine bağlar.

Sınava iyi hazırlandı ama üniversiteyi kazanamadı.
Onu aradık ama bulamadık.
Söz verdin fakat sözünü tutmadın.
*Koşul anlamı katar.

Sinemaya gidebilirsin ama eve erken döneceksin.
Sana bisiklet alacağım ama dikkatli süreceksin.
*Pekiştirme anlamı katar.
Soğuk ama çok soğuk bir yerdi.
ANCAK ,YALNIZ BAĞLAÇLARI

Yalnız sözcüğü; ama, fakat anlamında kullanılıyorsa bağlaçtır. Bir tek, sadece anlamında kullanılıyorsa edattır.

Geziye yalnız bizim sınıf katıldı. (edat)
Onunla konuşurum yalnız sen de benimle geleceksin. (bağlaç)
Bu işi ancak sen başarırsın. (edat)
Az yiyor ancak kilo veremiyor. (bağlaç)
HEM…HEM BAĞLACI

Karşılaştırılan iki unsurun hepsi anlamını vermektedir.

Hem ucuz hem kaliteli bir kazak aldım.
Hem çalışıyor hem okuyor.
NE…NE BAĞLACI

Cümleyi anlamca olumsuz yapar. Karşılaştırılan iki unsurun hiçbiri anlamını verir.

Sallanmaz o kalkışta ne bir mendil ne bir kol.
Beni ne arıyor ne soruyor.
*İki karşıt sıfatı birbirine bağlarsa “ikisinin arası, ortası” anlamı verir.

Ne güzel ne çirkin bir kızdı.
Ne tatlı ne ekşi.
YA… YA BAĞLACI

Karşılaştırılan unsurlardan birini ifade etmek için kullanılır.

Ya bu deveyi güdeceksin ya bu diyardan gideceksin.
Bu işe ya kardeşim ya Ali girecek.
Oysa, Oysaki, Halbuki

Oysa ben geleceğini düşündüm.
Oysaki bu işe girmeyi çok istemiştim.
Halbuki o çok iyi biridir.
Öyleyse, Çünkü, Hatta

Olanları duymamış mı, öyleyse ben ona anlatayım.
Okula gelemeyeceğim; çünkü hastayım.
Dün bize gelmiş, hatta birkaç saat bizi beklemiş.
“DE” Bağlacı

Bağlaç olan de sözcükleri, cümleleri birbirine bağlayan bir sözcüktür. Kendinden önce gelen sözcükten ayrı yazılır.

Bu akşam ikisi de ders çalışacak.
Sen de mi geliyorsun?
Ne iyi ettin de geldin.
Olanları bana da anlattılar.
“Kİ” Bağlacı

Bağlaç olan “ki” kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrı yazılır.

Ben ki yedi iklimin padişahıyım.
Onu tanımıyorum ki.
Öyle sanıyorum ki artık gelmeyecek.
Öğretmen edatları anlatacak mı ki?





Her Zaman Edat Olanlar:

için, mi, gibi ,kadar

Bazen Edat Olanlar:

ancak, yalnız, bir, tek (bunların yerine SADECE kelimesi gelebilirse edattır)

Her Zaman Bağlaç Olanlar:

ve, çünkü, ama, fakat, de, ki (de, ki ayrı yazıldığında)

Bazen Bağlaç Olanlar:

ancak, yalnız (bunların yerine AMA kelimesi gelebilirse bağlaçtır)

*”ile” yerine “ve” kullanılabilirse bağlaçtır, kullanılamazsa edattır.

ÜNLEM
Bir olay ya da durum karşısında beliren korku, sevinç, üzüntü, şaşkınlık gibi duyguları yansıtan sözcüklerdir.

1-ASIL ÜNLEMLER

Her zaman ünlem olan, başka bir görevi bulunmayan ünlemlerdir.

Hişt, haydi, ey, hey, ah, aman, vah vah, of, oh…

2- ÜNLEM GİBİ KULLANILAN SÖZCÜKLER

Bazı sözcükler ve cümleler ünlem olmadıkları halde vurgu gereği ünlem değeri kazanabilir.

Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!

Dikkatli ol!

Yaşasın! Çok mutluyum.

3-YANSIMA ÜNLEMLERİ

Yansıma sözcüklerle oluşan ünlemlerdir.

Deh küheylan!

Tak tak!

Çat!

ÜNLEM CÜMLESİ

İçinde ünlemlerin yer aldığı cümlelerdir.

Aman efendim, bu ne güzel tesadüf! (ünlem cümlesi)

Sakın ha, kimseye söyleme! (ünlem cümlesi)

6- PARÇADA (PARAGRAFTA ANLAM)

PARAGRAF:

- Paragraf birden çok cümlenin oluşturduğu düşünce birimidir.
- Uzun bir yazı içinde bütün paragraflar hem birbiriyle hem de her biri kendi içinde anlam ve biçim uygunluğu taşımalıdır.

Örnek:
( I ) İster sesli okumada olsun ister sessiz okumada olsun; okumaya başlamadan önce dikkatinizi, bir noktada toplayarak okuduğunuz şeyde ne aradığımızı kendi kendimize sormalıyız. ( II ) İyi bir okuyucu, okuduğu metne uymasını bilen kişidir. ( III ) Hatta bunu alışkanlık haline getirmeliyiz. ( IV ) Plansız, düzensiz bir okuma, hiçbir zaman işimize yaramaz.



Cevap:
Bu paragrafta I, III ve IV. cümleler anlam bütünlüğü içindedir. Ancak II. cümle parçanın akışını bozmuştur. II. cümle parçadan çıkarılırsa paragrafta dil ve düşünce birliği sağlanmış olur.


PARAGRAFIN YAPISI:

Paragrafın yapısına iki açıdan yaklaşmak gerekir.

1. Bütün paragraflarda giriş, gelişme, sonuç cümleleri olur.

- Giriş Cümlesi: Paragrafın konusunun ortaya konulduğu ilk cümledir.
- Gelişme Cümleleri: Giriş cümlesinden sonra gelen ve onu açıklayan cümlelere denir.
- Sonuç Cümlesi: Açıklamaların sonuca bağlandığı en son cümleye denir.


2. Paragrafta olayların oluş, düşüncelerin mantık, betimlemelerin görülüş sırasına göre sunulmalıdır.

-Oluş Sırası: Zamana göre yapılır; olay başlar, oluşur, biter.
-Mantık Sırası: Cümleler birbirini destekler, açıklar. Aralarında çelişki bulunmaz.
-Görülüş Sırası: yakından uzağa ya da uzaktan yakına doğru olur.


NOT: Planlı bir paragrafın incelediğimizde giriş gelişme, sonuç bölümlerinden oluştuğunu görürüz.


a. GİRİŞ BÖLÜMÜ:
Çoğu kez paragrafın konunu, bakış açısını ortaya koyan cümlelerdir. Giriş cümleleri “ama, fakat ancak, oysa çünkü” gibi bağlayıcı öğelerle başlamaz.
b. GELİŞME BÖLÜMÜ:
Giriş bölümünde ortaya konulan düşüncenin geliştirilip örneklendirildiği cümlelerdir. Çoğunlukla birden fazladır.
c. SONUÇ BÖLÜMÜ:
Konuyla ilgili örneklerin, açıklamaların bir yargıya bağlandığı cümlelerdir. Sonuç cümleleri genellikle” demek ki, demek oluyor ki, anlaşılıyor ki, öyleyse” gibi bağlayıcı sözcüklerle başlar.


PARAGRAFTA ANA DÜŞÜNCE:

Her yazı belli bir düşüncenin dile getirilmesi amacıyla oluşturulur. Bu durum paragraflar için de geçerlidir. Paragrafta aslı anlatılmak istenen, vurgulanan temel düşünce paragrafın ana düşüncesidir.
Paragrafta ana düşünce bir cümle olarak verilmeyebilir. Bu paragraflarda ana düşünce parçanın bütününe sindirilmiştir. Biz onu anlar ve kendi cümlelerimizle ifade ederiz.


Ana Düşünce Cümlesinin Özellikleri:

• Kesin yargı bildirir.
• Yazarın yazma amacını ortaya koyan cümledir.
• Konuya değil, yazarın vermek istediği iletiye dayanır.
• Bu cümle paragrafın giriş cümlesi olabileceği gibi ortasında ya da paragrafın sonunda da olabilir.
• Bazen bu cümle açıkça verilmeyip paragrafın bütününe sindirilir.

Örnek:
“ ormanlarımızın faydaları” ifadesi bir paragrafın konusu olabilir. Fakat bu konu bir yargı bildirmiyor. Bu konunun ana düşüncesi: “ Gençleri, ormanlarımızın faydaları konusunda bilinçlendirmemiz gerekiyor.”


Ana düşünceyi bulmak için şu sorular sorulabilir:

-Paragrafın ana düşüncesi nedir?
-Paragrafta anlatılmak istenen nedir?
-Paragrafta vurgulanmak istenen nedir?
-Paragraftan çıkarılabilecek yargı nedir?
-Paragrafta bize iletilmek istenen mesaj nedir?


NOT: Yukarıdaki sorulara “asıl” sözcüğü eklendiyse seçenekler birbirine yakındır; yani güçlü çeldiriciler vardır; bu nedenle o paragrafın tüm seçeneklerini daha dikkatli okumak gerekir.




ŞİİRDE ANA DUYGU ( TEMA )
Şiirde anlatılmak istenen asıl duygudur. Düz yazıda iletilmek istenen temel düşüncenin şiirdeki karşılığıdır.
Tema, bir ya da birkaç sözcükle anlatılır. Ana düşünce gibi yargı bildiren bir cümle değildir.


PARAGRAFTA YARDIMCI DÜŞÜNCELER:
-Ana düşünceyi destekleyen, çeşitli yönlerden açıklayıp güçlendiren düşüncelerdir.
-Yardımcı düşünceler, konunun çerçevesinin çizilmesine ve genişletilmesine yardım eden yan yargılardır.
-Yardımcı düşünceler birden fazla olur.
-Yardımcı düşünceler ayrıntılarla ilgilidir.


Yardımcı düşünceyi bulmak için şu sorular sorulabilir:

-Paragraftan hangisi çıkarılamaz?
-Paragraftan hangisine ulaşılamaz?
-Paragrafta hangisine değinilmemiştir?
-Paragrafta hangisinden söz edilmemiştir?
-Paragrafta anlatılan kişi için hangisi söylenemez?
-Paragrafı destekleyen düşünce hangisidir?
-Paragraftan hareketle aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?


PARAGRAFTA KONU:
-Paragraf üzerinde durulan olay, kişi, durum, düşünce ya da duygudur.
-Yazarın yazma nedenidir.
-Her şey paragrafın konusu olabilir. Çünkü konu, yazarın okuyucuya ulaştırmak istediği ileti için bir araçtır.
-Konu ile ana düşünceyi karıştırmamak gerekir. Konu, anlamlı bir sözdür, bir bütündür ama yargı değildir.


Paragrafın konusunu bulmak için şu sorular sorulabilir:
-Parçanın konusu nedir?
-Parçada ele alınan nedir?
-Parça neden söz etmektedir?
-Parçada üzerinde durulan nedir?
-Paragrafta anlatılan kişi için hangisi söylenemez?

Örnek: İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından, aynı felaketin yaşanmamasını isteyen aydınlarca bir Dünya Barış Eylemi başlatıldı. Bu eyleme Picasso, Julian Huxley, Eluard gibi sanatçılar da katılınca dünyada bugünkü “barış bilinci” ortaya çıkmış oldu.
KONU: Günümüzdeki barış bilincinin oluşması sanatçıların katkısı


PARAGRAFTA BAŞLIK:

-Paragrafın başlığı konunun özetidir.
-Konunun iki ya da üç sözcükle ifade edilmiş biçimidir.
-Önce konu bulunur, daha sonra konuyu ifade edecek uygun sözcüklerle başlık oluşturulur.

Örnek: Sanat, yaratıcılığın veya hayal gücünün ifadesidir. Diğer bir deyişle sanat, duyguların yaratıcı ifadesi veya dışavurumunudur. Sanatın en büyük düşmanı basmakalıpçılıktır. Önemli olan duygular değil, duyguları anlatış tarzıdır. Aşk duygusu ortaktır. Fakat herkesin aşkı kendine göredir. İşte sanatta önemli olan bu kendine göreliktir.
BAŞLIK: Sanat ve Özgünlük